O Θεσμός της Ακούσιας Νοσηλείας σήμερα

Με αφορμή την προσφάτως ανακύπτουσα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Κοινωνικής Δικτύωσης συζήτηση αναφορικά με την ακούσια εισαγωγή ή/και νοσηλεία ψυχικά ασθενούς σε ψυχιατρική κλινική, ενδιαφέρον έχει να αναφερθούμε στο νομικό πλαίσιο του θεσμού της ακούσιας νοσηλείας στην Ελλάδα και την εφαρμογή του στην πράξη.

Ακούσια νοσηλεία είναι η χωρίς τη συγκατάθεση του ασθενούς εισαγωγή και παραμονή του για θεραπεία, σε κατάλληλη Μονάδα Ψυχικής Υγείας. Ο θεσμός ρυθμίζεται από τους Ν. 2071/1992 και Ν. 2716/1999, και τον Αστικό Κώδικα (άρθρο 1687 ΑΚ).

Το κύριο νομοθετικό κείμενο, ο Ν. 2071/1992, αντικατέστησε το προϊσχύσαν νομικό πλαίσιο του καθεστώτος της δικτατορίας (ΝΔ 104/1973) και προέβλεψε τις ουσιαστικές κι διαδικαστικές προϋποθέσεις για την ορθή εφαρμογή του θεσμού.

Προϋποθέσεις για τη θέση οποιουδήποτε προσώπου σε ακούσια νοσηλεία είναι, σύμφωνα με τα οριζόμενα στο άρθρο 95 παρ. 2 του Ν. 2071/1992:

1. Ο ασθενής να πάσχει από ψυχική διαταραχή.
2. Να μην είναι ικανός να κρίνει για το συμφέρον της υγείας του.
3. Η έλλειψη νοσηλείας να έχει ως συνέπεια να επιδεινωθεί η κατάσταση της υγείας του ή η νοσηλεία του ασθενούς που πάσχει από ψυχική διαταραχή να είναι απαραίτητη για να αποτραπούν πράξεις βίας κατά του ίδιου ή τρίτου.

Την ακούσια νοσηλεία του φερομένου ως ασθενούς, μπορεί να αιτηθεί το συγγενικό του περιβάλλον κι ειδικότερα ο/η σύζυγος του, συγγενής σε ευθεία γραμμή απεριόριστα, συγγενής εκ πλαγίου μέχρι και το δεύτερο βαθμό, και όποιος έχει την επιμέλεια του προσώπου του. Περαιτέρω, ο εισαγγελέας πρωτοδικών αυτεπάγγελτα σε επείγουσες περιπτώσεις και εφόσον δεν υφίσταται κανένα από τα ανωτέρω πρόσωπα, μπορεί να αιτηθεί την ακούσια νοσηλεία του φερόμενου ως ασθενούς.

Δεδομένου ότι από τη θέση του νόμου σε ισχύ μεσολάβησαν μέχρι σήμερα 29 χρόνια, εύλογα παρουσιάζονται δυσχέρειες στην εφαρμογή και ενίοτε προβληματικοί χειρισμοί. Ενδεικτική είναι η περίπτωση της παραβίασης των αυστηρών προθεσμιών που προβλέπει ο νόμος (48 ώρες για την εξέταση και τη σύνταξη των ιατρικών γνωματεύσεων ύστερα από παραγγελία του εισαγγελέα, 3 ημέρες για την αίτηση του εισαγγελέα προς το Μονομελές Πρωτοδικείο, και 10 ημέρες για την εκδίκαση της υπόθεσης από το δικαστήριο). Στην πράξη, η διαδικασία είναι συνοπτική και ο Εισαγγελέας εκδίδει τις σχετικές παραγγελίες με συνοπτική αξιολόγηση της συνδρομής των προϋποθέσεων του νόμου ακόμη και χωρίς αυτοπρόσωπη παρουσία και εκπροσώπηση του προσώπου που θα τεθεί σε ακούσια νοσηλεία. Δύσκολα δε, γίνεται αντιληπτό ότι η ακούσια νοσηλεία διατάσσεται προς όφελος του ίδιου του προσώπου καθώς και της κοινωνίας και ο φερόμενος ως ασθενής επιβάλλεται να αντιμετωπίζεται ως τέτοιος και όχι ως κρατούμενος.

Η κακοποίηση του θεσμού έχει οδηγήσει σε προσφυγές εναντίον του ελληνικού κράτους στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καθώς και καταδίκες της χώρας μας από το ίδιο Δικαστήριο. Το θέμα της ακούσιας νοσηλείας αποτέλεσε, τέλος, επανειλημμένα αφορμή για παρέμβαση της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου με μορφή γενικών οδηγιών ή γνωμοδοτήσεων.

Σχετικά με τον θεσμό της ακούσιας νοσηλείας στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με έμφαση στα παραδείγματα της Ελλάδας και της Αγγλίας, διάβασε:

Zoi Athanasiadou, Involuntary Hospitalization across the EU Member States: Emphasis on the examples of Greece and the UK, LAP LAMBERT Academic Publishing (July 24, 2017)